Leervermogen

Om te leren hoe een paard leert moet je eerst weten hoe een mens leert. En dan bedoel ik niet de woordjes Frans die je in je hoofd moet stampen. Leren is:

Het associëren van jouw gedrag met de reactie van je omgeving op dat gedrag.

Dat kan het beste worden uitgelegd met een praktijkvoorbeeld. Stel, je slaapt wat slecht en je neemt daarom voor het slapen gaan een beker warme melk. En op een dag krijg je een geniale inval als je de koelkast openmaakt: Vandaag neem je geen warme melk, maar warme yoghurt.

007meisjeziek

Waarschijnlijk is deze eerste keer meteen de laatste. Waarom? Omdat de yoghurt tijdens het opwarmen begon te schiften, vreselijk stonk en je vervolgens de hele nacht hebt wakker gelegen met maagkrampen?

Nee. Je herhaalt dit experiment niet meer, omdat je hersenen deze problemen gekoppeld hebben aan jouw eerdere gedrag (het opwarmen en opdrinken van warme yoghurt). Je hersenen interpreteren een bepaalde gebeurtenis aan de hand van oorzaak (jouw actie) - gevolg (wat verandert er in de omgeving) schema's en trekken daaruit een conclusie over toekomstig gedrag. Je associeert dus jouw gedrag met de reactie door de omgeving (je maagkrampen, stank) daarop. En besluit daarop om nooit meer yoghurt op te warmen. En dat is dus weer de definitie van hierboven.

De omgeving speelt dus net zo'n grote rol bij het leerproces als jijzelf, waarschijnlijk zelfs nog groter, aangezien je veel nieuw gedrag onbewust en passief aanleert doordat je omgeving je in een bepaalde richting duwt. Maar hoe kan zoiets ongedefinieerds als een omgeving jouw gedrag sturen? Door jouw gedrag te corrigeren of te belonen. En dat kan een omgeving op vier verschillende manieren.

Soorten corrigeren:

  • Actief corrigeren: Je krijgt een tik omdat je een versgebakken koekje wilt pakken die niet voor jou zijn. (Je krijg dus actief een onprettige prikkel toegediend, dit wordt daarom officieel het positief (toedienend) corrigeren genoemd)
  • Passief corrigeren: Je loon wordt ingehouden omdat je werk te slordig is. (Je wordt dus een prettige prikkel onthouden, dit wordt daarom officieel het negatief (wegnemend) corrigeren genoemd)

Soorten belonen:

  • Actief belonen: Je hebt een Oudejaarslot gekocht en wint prompt 40 miljoen euro. (Je krijgt dus actief een prettige prikkel toegediend, dit wordt daarom officieel het positief belonen genoem)
  • Passief belonen: Je hebt je keurig aan de regels gehouden toen je voorwaardelijk vrij was en hoeft dus niet terug naar de gevangenis. (Je wordt dus een onprettige prikkel onthouden, dit wordt daarom officieel het negatief belonen genoemd.

Okee, maar mensen zijn geen paarden, dat moge duidelijk zijn. Er moet een verschil zijn in leerprocessen, anders zouden we enkele paarden in de schaakmeester-wereldranglijst tegen moeten komen. En dat is niet zo, dus kán het leergedrag niet hetzelfde zijn.

Laten we de situatie eens vanuit het paard bekijken. Paarden worden sterk beïnvloed door 'hun' mensen en het is dus niet meer dan logisch dat de rol van de omgeving in het geval van het gedomesticeerde paard bijna geheel door de mens wordt ingenomen. Dan zou de leer-tabel bijvoorbeeld als volgt ingevuld kunnen worden:

Soorten corrigeren:

  • Actief corrigeren: Het paard krijgt op het moment van een weigering een tik met de zweep. Een paard dat te traag reageert op de hulpen voor het achterwaarts krijgt een 'duidelijkere' teugelhulp en een intensiever 'vragend' spoor in zijn ribben. Fout gedrag wordt dus actief gecorrigeerd met een negatieve prikkel
  • Passief corrigeren: Je staat op het punt om je paard wat voer te geven na het beloningssignaal, als het paard plotseling besluit dat het te traag gaat en die boodschap even met zijn tanden overbrengt. Als reactie daarop stop je het voer dat je net in je hand had weer terug en loop je weg om vijf minuten iets voor jezelf te doen. Door het beloningssignaal weet het paard dat hij een beloning zou krijgen, maar die blijft nu uit omdat hij zich misdragen heeft. Bovendien is de baas nu weg en met de baas de kans om beloningen te verdienen. En dat negeren werkt onvoorstelbaar zwaar in op een paard.

Soorten belonen:

  • Actief belonen: Het paard heeft voor het eerst een keurige buiging gemaakt en krijgt daarvoor wat voer. Het paard springt in de goede galop aan en mag daarvoor als beloning een rondje aan de lange teugel stappen. Het paard krijgt dus een duidelijke positieve prikkel.
  • Passief belonen: Het paard voelt dat de teugels aangenomen worden, stapt daarom snel achteruit waarop de ruiter zijn handen en kuiten weer ontspant terwijl het paard achterwaarts blijft gaan. Een pijnlijke 'verduidelijking' van de hulpen blijft daardoor uit en het paard voorkomt zo dus een correctie, herhaling of langere inwerking van de onprettige hulpen.

Dus deze tabel met het actief en passief belonen en corrigeren is ook van toepassing op paarden.

Vaak wordt de nadruk (onbewust) gelegd op het actief corrigeren en passief belonen. Het ligt dus in zijn geheel in een minder positieve sfeer: Duidelijke beloningen en correcties die uit het wegblijven van die beloningen bestaan, worden vervangen door duidelijke belonen en beloningen die uit het wegblijven van die belonen bestaan. Wat pikken paarden dan toch veel van ons.

Paarden en mensen

Dat incasseringsvermogen van paarden is dan al een duidelijk verschil met mensen. Maar er moeten ook andere verschillen zijn. En die zijn er.

Het belangrijkste verschil tussen paarden en mensen is de associatietijd die ze in staat stelt om gedrag aan een reactie te koppelen. Bij paarden is die maximaal drie seconden: Als je paard 's middags tijdens het rijden ondermaats presteert, dan heeft het geen nut om hem voor straf geen avondvoer te geven.

Gedrag en reactie liggen daarvoor veel te ver uit elkaar en worden door het paard niet meer met elkaar in verband gebracht. Misschien dat deze herhaling van vervelende gebeurtenissen hem in zijn idee bevestigt dat die baas inderdaad een kloothommel is, maar hij zal zich niet realiseren dat hij geen voer krijgt omdat hij slecht gepresteerd heeft tijdens het rijden en dus de volgende keer beter zijn best moet doen om een zelfde straf in de toekomst te vermijden.

Experimentje...
Paarden hebben een zeer slecht korte termijn geheugen. Hiervoor is een aardig experimentje bedacht dat iedereen thuis ook kan uitproberen. Neem twee emmers, wat biks en vraag een helper. Hou het paard vast op 10 meter van de emmers, die ongeveer 4 meter uit elkaar staan. Vraag je helper om wat biks in één van de emmers te laten vallen en laat het paard los. De meeste paarden kennen het geluid wel en lopen af op de emmer waar het biks inviel. Doe dit nu nog een keer, maar hou nu het paard een seconde of 10 vast. Bijna 100% kans dat het paard nu al niet meer weet in welke emmer het gevallen is. Dit is om aan te geven dat het straffen of belonen van een paard na een seconde of tien al niet meer effectief is.

Let daarbij op het verschil tussen geheugen en daadwerkelijk leren: Paarden zijn keien in het onthouden van gedrag dat ze zich eenmaal aan geleerd hebben. Het geheugen stelt een paard in staat om een onaardige ex-baas te herkennen en die een welverdiende rotschop te verkopen. Het geheugen is namelijk zeer goed ontwikkeld en stelt het paard in staat te handelen op basis van eerdere ervaringen. Het paard is echter niet in staat om het hernieuwde bezoek van de vervelende ex-baas in verband te zien met langlopende communicatieproblemen met de nieuwe eigenaar, die daarom besloten heeft het paard weer terug te sturen naar zijn oude baas. Het paard herinnert zich de onaardige ex-baas wel, maar associeert zijn verschijning niet met zijn eigen gedrag als die verschijning niet binnen 3 seconden na een bokpartij gebeurt. En zoals we gezien hebben is leren eigenlijk niets anders dan associëren.

En dat is het belangrijkste verschil tussen paarden en mensen: Bij paarden zijn het lange termijngeheugen en de associatietijd die bij het leren van nieuw gedrag hoort niet aan elkaar gelijk. Een paard moet binnen drie seconden een reactie krijgen om zijn eigen gedrag te kunnen evalueren. Een mens kan daarentegen uit een bijna oneindig lange termijngeheugen putten bij het leren van nieuw gedrag. Op je achtenvijftigste, na je vierde burn out, kun je er met behulp van een psycholoog achter komen dat je zo overgevoelig bent omdat je moeder vroeger de deur zo hard dicht sloeg nadat ze je een tik had gegeven toen je je vinger in het oogje van je baby-zusje probeerde te stoppen, waardoor je nu bij het dichtslaan van een deur direct, door een onbewuste associatie met die tik, het angstzweet op de rug hebt staan en je baan als lerares Frans er voor zorgt dat je dus voortdurend met hard dichtslaande deuren geconfronteerd wordt, maar de oplossing voor het probleem dus eigenlijk heel voor de hand liggend blijkt te zijn: rubberstrips langs alle deurkozijnen. Fantastisch toch, zo'n oneindig associatievermogen.

007smarthorse

Dat bijna oneindige associatievermogen is het grootste verschil tussen het leergedrag van paarden en mensen. Die kloof wordt bovendien nog verder gecultiveerd doordat de mens de beschikking heeft over taal. Natuurlijk hebben paarden ook een taal, maar paardentaal kent geen werkwoordstijden. En mensentaal wel.

En daarom kun je een puber die met een slecht rapport thuiskomt wél corrigeren met een avond geen eten en een paard niet. Je kunt door middel van die werkwoordstijden immers uitleggen dat hij‘s avonds geen eten krijgt, en dat dit een reactie is op dat slechte rapport van vanmiddag en die laksheid tijdens de proefwerkweek. Of het niet geven van avondeten deze problemen oplost, is niet met zekerheid te zeggen, maar het is in elk geval voor alle partijen duidelijk waaróm je vanavond niet voor hem kookt. Probeer dat maar eens in lichaamstaal aan een paard uit te leggen (in acht genomen dat je paard niet de betekenis van twee opgestoken middelvingers kent).

Dus... Wie een paard iets wil leren zal altijd gebruik moeten maken actief of passief corrigeren of belonen (zoals bij mensen), maar moet die correctie of beloning binnen drie seconden na het vertoonde gedrag geven, zodat het paard het verband kan leggen tussen jouw reactie en zijn actie en daaruit zijn conclusies kan trekken over het wel of niet uitdelen van bijvoorbeeld een nieuwe schop.